کارزاری برای "دادخواهی" خانواده‌های اعدامیان سیاسی

در سالهای اخیر صدای "دادخواهی" قربانیان نقض حقوق بشر در ایران رساتر از گذشته به گوش می‌رسد. خانواده‌های اعدام‌شدگان دهه ۱۳۶۰، بخصوص تابستان ۱۳۶۷، فعال شده‌اند و در کارزاری در کنار چهره‌های گوناگون فعال در عرصه حقوق بشر، برای دادخواهی و مطرح کردن آنچه بر گروهی از دگراندیشان در ایران رفته است، با افکار عمومی جهان تلاش می‌کنند.

دویچه وله با ایمان شیرعلی، یکی از سخنگویان این کارزار، در این مورد گفت‌وگو کرد. پدر ایمان شیرعلی، ایرج شیرعلی، زندانی سیاسی‌بوده و در سال ۱۳۶۱ اعدام شده است.

دویچه‏وله: آقای شیرعلی، مدتی است که این خبر منتشر شده که کارزار تدارک دادگاه بین‏المللی برای رسیدگی به کشتار زندانیان دهه‏ی ۱۳۶۰ شکل گرفته است. بانیان این کارزار چه کسانی هستند؟

ایمان شیرعلی

ایمان شیرعلی: بخش اعظم کسانی که در تدارک تشکیل این دادگاه هستند یا از بازماندگان افرادی که در دهه‏ی ۶۰ در زندان‏های جمهوری اسلامی کشته شده‏اند هستند یا جزو جان‏به‏دربردگان این کشتار، یعنی کسانی که به عنوان زندانیان سیاسی طی دهه‏ی ۶۰ در زندان‏های رژیم بودند؛ به اضافه‏ی مجموعه‏ی متنوعی از فعالین سیاسی و اجتماعی، حقوق‏دانان و افرادی که در زمینه‏های متفاوت فعال‏اند.

انگیزه‏ی بانیان این کارزار برای شکل دادن به آن چه بوده است؟

فکر می‏کنم بسیاری از ایرانیان می‏دانند که ابعاد دستگیری‏ها و کشتاری که جمهوری اسلامی در دهه‏ی ۶۰ علیه فعالان سیاسی به آن دست زد، بسیار عظیم بوده است. بیشتر خانواده‏ها از اقوام و خویشان خود کسانی را سراغ دارند که در این دهه، به خاطر مخالفت‏شان با رژیم جمهوری اسلامی دستگیر، زندانی، شکنجه یا اعدام شده‏اند.

ابعاد این جنایت به حدی وسیع است که آمار اصلی و دقیق آن هنوز در دست ما نیست. خصوصاً در تابستان ۶۷ که زندانیان سیاسی را که بعضاً حتی حکم‏های خود را نیز گذرانده بودند، در ابعاد بسیار وسیع قتل عام کردند و در گورهای دسته‏جمعی در گورستان‏هایی مانند خاوران به خاک سپردند.

انگیزه‏ی ما در وهله‏ی اول، دادخواهی است و این که دنیا این جنایت عظیم علیه بشریت را به‏رسمیت بشناسد و افکار عمومی جهان نسبت به این جنایت آگاهی پیدا کنند. چون ما فکر می‏کنیم هنوز آن حدی که باید مردم دنیا نمی‏دانند در دهه‏ی ۶۰ چه اتفاقی در ایران افتاده است. به همین دلیل در وهله‏ی اول می‏خواهیم اذهان عمومی را در این رابطه آگاه کنیم و سپس دادخواهی کنیم. در واقع، به دنبال عدالت‏خواهی هستیم و به عنوان کسانی که عزیزان‏مان را در این دهه از دست داده‏ایم، می‏خواهیم به این جنایات رسیدگی شود.

شما به اختصار از هدف‏تان گفتید؛ اما برای رسیدن به اهدافی که در نظر دارید، چه راهی را می‏خواهید در پیش بگیرید؟

ما تحقیقیات گسترده‏ای را انجام داده‏ایم و به راه‏های متفاوتی فکر کرده‏ایم که ببینیم چگونه می‏توانیم چنین کارزاری را پیش ببریم. در وهله‏ی اول، به فکرمان رسید که به دادگاه‏های بین‏المللی رسمی مانند دادگاه لاهه مراجعه کنیم و بتوانیم از طریق قضایی جمهوری اسلامی و یا سران آن را مورد پیگرد قانونی قرار بدهیم.

پس از تحقیقاتی که در این زمینه‏ها داشتیم و مشاوره‏های طولانی با حقوق‏دانان متفاوت، به این نتیجه رسیدیم که عملاً چنین راهی برای ما وجود ندارد که بتوانیم به عنوان افراد عادی از دولت جمهوری اسلامی یا سران آن شکایت کنیم.

چون به خصوص در ارتباط با دادگاه لاهه، اولاً یا باید شورای امنیت سازمان ملل این شکایت را مطرح کند یا دولت‏ها باید این مساله را طرح کنند و پرونده را به دادگاه لاهه ارجاع بدهند. دوماً جمهوری اسلامی اصلا این دادگاه را قبول ندارد و وقتی کشوری امضا نکرده باشد و این دادگاه را به رسمیت نشناخته باشد، آن‏ها هم نمی‏توانند محاکمه‏اش کنند.

وقتی درهای دادگاه‏های بین‏المللی را بسته دیدیم، به این نتیجه رسیدیم که بهترین راه این است که یک دادگاه مردمی و به‏اصطلاح نمادین تدارک ببینیم و "دادگاه راسل" که در دهه‏ی ۷۰ میلادی توسط برتراند راسل تدارک دیده شد و به جنایات دولت امریکا در زمان حمله به ویتنام اختصاص داشت را الگوی خود قرار دادیم.

از قانون‏مندی‏های این دادگاه برای تشکیل یک دادگاه نمادین که هدف آن در وهله‏ی اول آگاه‏سازی افکار عمومی بین‏المللی است، استفاده کردیم. چنین دادگاهی با توجه به شرایط حال حاضر ایران و سرکوب‏های اخیری که اتفاق افتاده است و به این ترتیب افکار عمومی جهان آمادگی لازم را دارد، می‏تواند اهرم فشار بسیار مؤثری باشد که دولت‏های متفاوت دنیا بیش از این چشم خود را روی اتفاق‏هایی که طی این ۳۰ سال در ایران افتاده است، نبندند.

برای پیش‏برد کارزارتان تا چه حد با اطلاعات سازمان‏های حقوق بشر کار می‏کنید و تا چه حد با این سازمان‏ها در ارتباط هستید؟

ما با فعالان سازمان‏هایی که در زمینه‏ی حقوق بشر فعالیت می‏کنند، در ظرفیت فردی کار می‏کنیم. به این شکل که خود این فعالان، به صورت فردی، در این کارزار مشارکت دارند. پرونده‏هایی هم که تشکیل شده‏اند، متاسفانه آن‏قدر زیاد هستند که ما باید دقت کنیم، بخش محدودی از آن‏ها را مطرح کنیم که بتواند در آن چهارچوب زمانی ما بگنجد. ولی در خصوص مسائل حقوقی و مسائل حقوق بشری، همان‏طور که گفتم، فعالان این سازمان‏های معتبر جهانی با ما همکاری تنگاتنگی دارند.

آقای شیرعلی، دامنه‏ی این کارزار چگونه است؟ خانواده‏های داخل ایران هم با آن در ارتباط هستند؟

بله، ما با خانواده‏های جان‏باختگان دهه‏ی ۶۰ که در ایران به‏سر می‏برند هم تماس داریم و بخشی از آنان با ما در زمینه‏های متفاوت همکاری می‏کنند و عضوی از این کارزار هستند. البته تصدیق می‏کنید که توضیح جزییات این مساله نمی‏تواند با توجه به شرایطی که وجود دارد، مناسب باشد و اجازه بدهید من به همین توضیح کفایت کنم.

دادگاه نمادینی که گفتید، کی و کجا قرار است برگزار شود؟

به پیش‏برد این کارزار بستگی دارد و این که ما تا چه حد در مراحل متفاوت تدارک آن موفق هستیم. البته قرار نیست این بحث تا چند سال آینده طول بکشد و تلاش ما برگزاری هرچه سریع‏تر این دادگاه است. فاکتورهای مختلفی و از جمله سازماندهی هیأت منصفه‏ی متشکل از افراد سرشناس بین‏المللی که قرار است در این دادگاه حضور داشته باشد نیز در این زمینه نقش دارد.

به تدارک خود دادگاه هم بستگی دارد که از دو جلسه تشکیل خواهد شد که یک جلسه‏ی آن کمیسیون حقیقت‏یاب خواهد بود که به شکایات، شواهد و مدارکی که ما تنظیم می‏کنیم و به این دادگاه می‏بریم، رسیدگی می‏کند و جلسه‏ی دوم هم همان دادگاه است که حکم نمادین خود را صادر می‏کند.

ما داریم تلاش می‏کنیم این پروسه‏ها را به جلو هدایت کنیم و در اسرع وقت این دادگاه را برپا کنیم. منتها با توجه به تجربه‏ای که داشتیم و توجه به این که دولت جمهوری اسلامی صددرصد مخالف برگزاری چنین دادگاهی است و تلاش‏اش را خواهد کرد که از برگزاری آن جلوگیری کند، روی جزییات این دادگاه تا روزهای نزدیک به برپایی نهایی آن، تاکید زیادی نخواهیم کرد تا بتوانیم به کارمان سرعت ببخشیم و موفقیت کارمان را تضمین کنیم.

مصاحبه‌گر: کیواندخت قهاری

تحریریه: مصطفی ملکان