تبلور خاطره جمعی در سرودهای انقلاب • مصاحبه

همه سرودها و نغمه‌های سیاسی به یادماندنی نیستند. برخی اما جاودان شده‌اند، به یک سند تاریخی تبدیل شده‌اند که دوره‌ای را و شور و ادراک مردمی را بازگو می‌کنند. تحول مضمونی و شکلی نغمه‌های سیاسی آیینه‌ی تحول شور و شعور سیاسی است.

دکتر اسکندر آبادی

با دکتر اسکندر آبادی، که در حوزه‌ موسیقی کاردان است و تحول حس موسیقایی مردم ایران را بر زمینه‌ی تحولات سیاسی و اجتماعی دنبال می‌کند، در مورد سرودها و ترانه‌سرودهای سیاسی گفت‌وگو کرده‌ایم.

دویچه وله: آقای آبادی، در چند ماه گذشته شاهد حرکات اعتراضی در خیابان‏ها بودیم و در کنار شعارها، سرودهایی هم این حرکت‏ها را همراهی می‏کردند. سرودهای قدیمی‏ای که به پیش از انقلاب ۵۷ برمی‏گردند و سرودهای جدیدی که این روزها ساخته می‏شوند و از آن‏ها به عنوان "سرودهای انقلابی" نام می‏برند. در آستانه‏ی سالگرد انقلاب بهمن نیز قرار داریم و به همین دلیل می‏خواستم ابتدا از شما بپرسم چه نغمه و تصنیفی را سرود می‏نامیم و چه مرزبندی‏ای وجود دارد که یک سرود را انقلابی بدانیم.

اسکندر آبادی: سؤال سختی است؛ من خیلی گشتم که پیدا کنم تعریف سرود چیست؟ یا تعریف انقلاب چیست؟ چون به هرحال اول باید این تعریف‏ها را داشت تا بتوان گفت که سرود انقلابی چیست.

اما اگر بخواهیم یک تعریف ضمنی بدهیم، سرود یعنی قطعه‏ای که دسته‏جمعی خوانده ‏شود و در نکوهش یا ستایش یک پدیده‏ی اجتماعی یا به طور کلی یک پدیده باشد. البته این می‏تواند مستقیم یا غیرمستقیم باشد. یعنی می‏تواند در نکوهش یا ستایش یک شخصیت باشد که او در دگرگونی اجتماعی نقش بالایی داشته است.

حال انقلاب چیست؟ انقلاب یک دگرگونی بنیادین ساختاری است. مثلا در انقلاب صنعتی، باید حتما صنعت به طور بنیادین تغییر کند. انقلاب اجتماعی و سیاسی هم یعنی این که ساختار اجتماعی و سیاسی یک کشور یا منطقه‏ای تغییر بنیادین کند.

پس به این تعبیر، سرود انقلابی یعنی قطعه‏ای که دسته‏جمعی خوانده شود و در ستایش یک دگرگونی بنیادین اجتماعی − سیاسی یا در نکوهش نظم پیشین جامعه باشد.

اگر ما به انقلاب اسلامی به عنوان انقلاب معتقد نباشیم، طبیعتا سرودهایی که در ستایش انقلاب اسلامی –سرودهای مذهبی − خوانده شده‏اند را سرودهای انقلابی نمی‏دانیم. ولی برای این برنامه‏، این مرزبندی را کنار می‏گذاریم، چون سرودهای مذهبی هم تاثیرگذار بوده‏اند و آن‏ها را هم سرود انقلابی به‏شمار می‏آوریم.

آن‏طور که متوجه شدم، شما سرودهایی را که همراه با حرکتی بوده‏اند که خواستار تغییرات اجتماعی و سیاسی بوده‏اند، سرود انقلابی می‏نامید. به این ترتیب می‏توانیم فرض کنیم که چنین سرودهایی از زمان مشروطه وجود داشته‏اند.

دقیقا؛ انقلاب مشروطه یک خواست برای دگرگونی بنیادین در ساختار اجتماعی ایران را در نظر داشته است. پس سرودهایی هم که بازتاب این تغییر و یا برای این تغییر بوده، سرودهای انقلابی هستند.

پس ترانه‏هایی هم که عارف قزوینی ساخته است، سرودهای انقلابی هستند؟

به تعبیر من، بله. به خصوص که بعضی از این ترانه‏ها دسته‏جمعی خوانده شده‏اند و واقعا به عنوان سرود فهمیده شده‏اند. مثلا ترانه‏ی"از خون جوانان وطن" به عنوان ترانه معروف است، ولی خیلی‏ها در کوه‏ها، زندان‏ها و مکان‏هایی که مردم به طور پنهانی جمع می‏شدند آن را به عنوان سرود می‏خواندند.

نگاهی هم به سرودهای پیش از انقلاب بهمن ۵۷ بیاندازیم. ممکن است کمی از پیشینه‏ی این سرودها برایمان بگویید؟

شما از انقلاب مشروطه شروع کردید و این دقیقاً همان نقطه‏ی آغاز سرودهای انقلابی نیز هست. پس از آن جنبش چپ بود که سرودهای انقلابی را به ایران آورد.

سرود‏هایی که آن زمان (دوران رضا شاه) در ستایش از تغییرات بنیادین و مدرنیزه کردن ساخته شدند یا سرودهایی که امیرجاهد در کشف حجاب ساخت، سرودهای انقلابی محسوب نمی‏شدند. چون ضمن این سرودها، تثبیت رژیم پهلوی نیز منظور شده بود و تغییرات اجتماعی را فقط در سایه‏ی رضا شاه می‏دید. به این دلیل، این نوع ترانه‏ها را از سرودهای انقلابی جدا می‏کنیم.

پس جنبش چپ که خواهان تغییرات بنیادین در جامعه‏ی ایران بود، سرودهای انقلابی را یا به صورت ترجمه وارد فرهنگ سرودخوانی ما کرد یا این که خود سرودهایی ساخت. اولین سرود معروف این جنبش نیز سرود "انترناسیونال" است که ابوالقاسم لاهوتی شعر آن را ترجمه کرد. بعداً آهنگی روی این سرود گذاشته شد و بارها و بارها خوانده شد.

در دهه‏ی ۱۳۲۰ و طی ۱۲ سال پیش از کودتای مرداد ۱۳۳۲، همان سرودهای انقلابی زمان مشروطیت خوانده می‏شدند و یک سری سرودهای سوسیالیستی نیز به آن‏ها اضافه شد که حزب توده نقش بزرگی در آن داشت.

پس از کودتای ۱۳۳۲، یک دوره‏ی رکود حاکم می‏شود و سرودی در این دوره ساخته نمی‏شود. تا این که کنفدراسیون دانشجویان در خارج از کشور، یک سری سرودها را عرضه کرد. این سرودها یا ترانه‏های معمولی بودند که روی آن‏ها شعرهای انقلابی گذاشته شده بود؛ مانند «ساقی می‏خواران» یا «ساری گلین» که یک ترانه‏ی ترکی ارمنی است. روی این آهنگ یک شعر انقلابی گذاشته بودند و می‏خواندند که به نام سرود "پاییز آمد" شناخته می‏شود.