هنر اسلامی، تاریخ در نمایشگاه

در سرزمین‌های اسلامی "تصویر" تنها به معنای نگارگری صرف نیست، بلکه تصور و توهم نیز معنی می‌دهد. نمایشگاه تازه‌ای که در "مرکز هنری مارتین گروپیوس" در برلین برگزار شده، قصد دارد جوانب مشترک هنر کلاسیک اسلامی را با جریان‌ها و پدیده‌های هنری تازه نشان دهد. در آثار هنری از سبک‌ها و دوران‌های متفاوت جنبه‌های مشترکی هست که چه بسا از دیده پنهان می‌ماند، اما کشف آنها برای پژوهشگران تجربه‌ای هیجان‌انگیز است.

برگزارکنندگان نمایشگاه "تصویر" در برلین، سه رشته‌ی اصلی خوش‌نویسی، تزیین و مینیاتور را با نمونه‌های فراوان با توجه به زمینه‌های شعری و معنوی در کنار هم چیده‌اند. در نمایشگاه حدود ۲۵۰ اثر از بیش از ۵۰ هنرمند عرضه شده است؛ از هنرمندان گمنام تا نقاشان ناموری مانند پابلو پیکاسو. رگه‌ی مشترک در این آثار نفخه‌ای است که "تمدن اسلامی" به این آثار دمیده است.

در نمایشگاه اشیای هنری گرانبها مانند ابزار و ظروف تا نمونه‌های کمیاب متون مقدس مانند قرآن با نقش و نگار و تذهیب کنار هم قرار گرفته‌اند. نمونه‌هایی از آثار هنر امروز، از قبیل تابلوها و چیدمان‌های مدرن هنرمندان معاصر تا متون و آرایه‌های سنتی که "صندل‌های رسول اکرم" یکی از نمونه‌های آن است.

مجادله پیرامون تحریم نگارگری

نظر کیش اسلام درباره‌ی نگارگری و رسم اشیای طبیعی همواره از مباحث پرجنجال در تاریخ خاور زمین بوده است که هم علمای شرع و هم استادان و آفرینندگان آثار هنری در آن شرکت کرده‌اند. با وجود مخالفت جدی متشرعان، که رسم "موجود دارای حیات" را همآوردی با پروردگار یا شرک می‌دانستند، هنرمندان مسلمان صدها نگاره و مینیاتور خلق کرده و "آثار صنع پروردگار" را به نمایش گذاشته‌اند.

در برابر دیدگاه خشک و بسته‌ی ارباب شریعت، هنرمندان نه تنها ترسیم موجود جاندار را گناه ندانسته، بلکه آن را نوعی نیایش خالق و "جان‌آفرین" دانسته‌اند. این گونه است که در قلمرو اسلامی با صدها تابلوی مینیاتور با نقش‌های دل‌انگیز و رنگ‌های بدیع روبرو هستیم.

هنرمندان خود را حتی در ترسیم سیمای پیامبر آزاد دیده‌اند، هرچند مانند مینیاتور معروف "معراج" بر سیمای او نقاب کشیدند. در نمایشگاه نمونه‌هایی چند از ترسیم سیمای پیامبر و بستگان او عرضه شده است. یا تابلویی از نگارگری ایرانی که صندل پیامبر را نشان می‌دهد.

در قالب "هنر اسلامی"

هنرمندان معاصر در کشورهای اسلامی از میراث گذشته در آفرینش کارهای هنری تازه بهره می‌برند. فنون و سنت‌های نگارگری سنتی زمینه‌ای معنوی و شاعرانه برای نقاشان مدرن فراهم آورد. در بسیاری از آثار هنرمندان کشورهای مشرق زمین، می‌توان رگه‌هایی از نقش و نگارهای پیشین، یا نمادها و نمایه‌های سنتی دید که در ترکیبی تازه ارائه شده‌اند.

مفهوم "هنر اسلامی" امروزه مفهومی بحث‌انگیز به شمار می‌رود، زیرا دوره‌ها و سبک‌هایی یکسره متفاوت و آثار هنرمندانی با خاستگاه‌ها و دیدگاه‌های متضاد را در مقوله‌ای یگانه در هم می‌آمیزد، که تنها از "ایمان دینی" بر می‌خیزد. نمایشگاهی که در برلین برپا شده گوشه‌ای از این مجادلۀ نظری را در پیش چشم می‌کشد.