کتاب و کتاب‌خانه‌ها در پرتو سیاست‌های دولت نهم

فهرست کتاب‌هایی که از ابتدای سال ۸۸ تا پنجم مرداد ماه مجوز انتشار آنها از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی صادر شده در دو نوبت منتشر شد. بخش نخست به کتاب‌هایی اختصاص دارد که تا بیستم اردیبهشت ماه مجوز گرفته‌اند. اگر این روند تا پایان سال ادامه یابد تعداد کتاب‌های تازه در سال ۸۸ به یک سوم کتاب‌هایی که سال گذشته منتشر شد هم نمی‌رسد.

وزارت‌خانه‌ی بی‌وزیر

یک روز پیش از انتشار فهرست کتاب‌های یادشده، وزیر ارشاد محمد حسین صفارهرندی از سمت خود استعفا داد. این کار ظاهرا به درخواست رئیس جمهور انجام شد، اما محمود احمدی‌نژاد بنابر ملاحظاتی از پذیرش رسمی استعفای صفارهرندی خودداری کرد.

محسن پرویز، معاون فرهنگی وزارت ارشاد روز یکشنبه، ۱۱ مرداد ماه، گفت در غیاب وزیر، کارهای این وزارت‌خانه به روال همیشگی ادامه دارد.

به رغم این ادعا، به نظر می‌رسد در چهار ماه گذشته روند صدور مجوز کتاب کندتر از قبل شده است. این واقعیت را از اظهارات ناشرانی که کتاب‌های‌شان ماه‌ها در انتظار بررسی ممیزان ارشاد معطل مانده می‌توان دریافت. آمار رسمی نیز آن را تایید می‌کند.

کندی روند صدور مجوز

بنابر اطلاعاتی که خبرگزاری کتاب ایران به نقل از وزارت ارشاد منتشر کرده، کل کتاب‌هایی که در چهار ماه نخست سال مجوز گرفته‌اند، به پنج هزار عنوان نمی‌رسد. سال ۸۷ هر ماه به طور متوسط بیش از چهار هزار و پانصد عنوان کتاب منتشر شد.

موسسه «هفته کتاب» آثار منتشر شده از اول فروردین تا دهم خرداد ماه سال ۸۸ را ۸۴۹۳ عنوان اعلام کرده است. اختلاف این ارقام با تعداد کتاب‌هایی که مجوز گرفته‌اند به نمایشگاه کتاب تهران مربوط است که هر سال در اردیبهشت ماه برگذار می‌شود. این نمایشگاه مهم‌ترین فرصت عرضه و فروش کتاب به شمار می‌رود و ناشران معمولا بسیاری از کتاب‌های خود را در هفته‌های نزدیک به نمایشگاه منتشر می‌کنند.

اعتراف به نارسایی‌های ممیزی

وزارت ارشاد در چهار سال گذشته محدودیت‌های نشر را افزایش داده و سانسور کتاب را شدیدتر کرده است. این وضعیت بارها با اعتراض ناشران و مولفان روبرو بوده است. در روزهایی که عمر دولت نهم به پایان می‌رسید، مسئولان ارشاد نیز به وجود مشکلات ناشی از ممیزی اعتراف کرده‌اند.

محسن پرویز دهم مرداد، گفت «درباره ممیزی کتاب و نحوه اجرای کار در این بخش، انتقاداتی وارد بود که در حال اصلاح برخی از نارسایی‌ها هستیم.» او درباره این «نارسایی‌ها» توضیحی نداد.

کتاب‌هایی که مجوز گرفته‌اند

در میان کتاب‌هایی که از ابتدای سال جاری مجوز نشر گرفته‌اند، نام نویسندگان و ناشران مستقل کمتر به چشم می‌خورد.

بخش بزرگی از این فهرست به کتاب‌های مذهبی، کمک درسی و اثار عامه‌پسند اختصاص دارد. مولف ۶۸ جلد از این مجموعه یک نفر است که بخشی از آنها را زیر عنوان مشترک «روانشناسی خودمانی» منتشر کرده است. «بپا ناخودآگاه نبازی» و «فرزندت در نیازهای تو گم شده» از جمله‌ی این کتاب‌ها هستند.

چند سالی است که تعداد عنوان کتاب‌های دینی از کتاب‌های ادبی که معمولا بالاترین عنوان را به خود اختصاص می‌داد پیشی گرفته است. در سال ۸۷ تقریبا از هر پنج عنوان کتابی که منتشر شد یکی در حوزه‌ی دین جا داشته است.

بخشی از کتاب‌هایی که در حوزه‌های مختلف طبقه‌بندی شده‌اند نیز در حقیقت کتاب‌های دینی هستند؛ شماری از کتاب‌هایی که زیر عنوان «ادبیات دفاع مقدس» در بخش شعر و داستان جا گرفته‌اند، یا بخشی از کتاب‌هایی که مسائل تعلیم و تربیت، احتماع، تاریخ و فلسفه را از منظر دین بررسی می‌کنند، از این جمله‌اند.

پول از مردم، انتخاب از حکومت

هیاتی در وزارت ارشاد هر ماه تشکیل جلسه می‌دهد و در مورد کتاب‌هایی تصمیم می‌گیرد که با بودجه عمومی خریده می‌شود و در اختیار کتاب‌خانه‌ها و نهادها قرار می‌گیرد. این اقدام ظاهرا برای حمایت از ناشران و تجهیز کتاب‌خانه‌های عمومی انجام می‌شود. اما عنوان‌هایی که انتخاب می‌شوند و تعداد کتاب‌های خریداری شده به حمایت از ناشران خاص و ترویج کتاب‌هایی منجر می‌شود که اغلب در خدمت تفکر حاکم قرار دارند.

پژوهش‌هایی که حتا از سوی وزارت ارشاد انجام شده، نشان می‌دهد، ادبیات در صدر کتاب‌هایی قرار دارد که واقعا از سوی کتاب‌خوان‌ها خوانده می‌شوند. وزارت ارشاد گرچه هزینه‌ی خرید کتاب را با بودجه‌ی عموم مردم تامین می‌کنند، اما به خواست و سلیقه‌ی شهروندان توجهی ندارد. این وزارت‌خانه، همانگونه که از نامش نیز مشخص است، بخش اعظم این بودجه را صرف خرید کتاب‌هایی می‌کند که به نظرش در جهت «ارشاد اسلامی» مردم مفید است. نگاهی به تازه‌ترین فهرست خرید کتاب وزارت ارشاد این واقعیت را آشکارتر می‌کند.

کتاب‌های خریده شده برای کتاب‌خانه‌ها

مطابق فهرستی که سوم مرداد از کتاب‌های خریداری شده توسط وزارت ارشاد منتشر شد، هیات خرید کتاب در چهار نشست اخیر خود حدود یک هزار و صد عنوان کتاب را برای این منظور انتخاب کرده است. تعداد نسخه‌های خریداری شده از هر کتاب بین ۵۰ تا هزار در نوسان است. عنوان‌هایی که کمترین و بیشترین نسخه از آنها خریداری شده زیاد نیستند. ب

خشی از کتاب‌های ۵۰ نسخه‌ای به حوزه ادبیات تعلق دارند، اما تقریبا تمام کتاب‌هایی که بیش از ۵۰۰ نسخه از آنها خریداری شده، کتاب‌های دینی هستند.

آثار نویسندگان و کتاب‌های ناشران مستقل که به ندرت در این فهرست به چشم می‌خورند، اغلب جزو کتاب‌هایی هستند که از هر یک ۱۰۰، ۱۵۰ یا ۲۰۰ نسخه خریده شده است.

آینده‌ی نامشخص کتاب‌خانه‌های عمومی

کتاب‌هایی چون «فرهنگ سخنان امام حسن»، «فرهنگ سخنان فاطمه» و «فرهنگ سخنان امام زمان» از معدود عنوان‌های هزار نسخه‌ای هستند. کتاب‌هایی چون ابوطالب و خدیجه، ابوذر، بلال حبشی، و سلمان فارسی نیز جزو عنوان‌هایی هستند که از هر یک ۸۰۰ نسخه خریداری شده است. روایت زندگی برخی از چهره‌های مذهبی و حکومتی مانند مطهری و رجایی نیز از آثاری هستند که هیات یاد شده به خرید ۸۰۰ نسخه‌ی آنها رای داده است.

در ایران حدود ۱۷۰۰ کتاب‌خانه زیر پوشش نهاد کتاب‌خانه‌های عمومی قرار دارد. با توجه به این که یکی از منابع مهم تجهیز کتاب‌خانه‌ها وزارت ارشاد است، مشخص نیست وضعیت آنها در صورت ادامه‌ی این روند به کجا خواهد کشید و تا چه حد پاسخگوی نیاز «عموم» به کتاب خواهند بود.

نویسنده: بهزاد کشمیری‌پور

تحریریه: شهرام احدی