نسل جوان هنرمندان ایرانی در جشنواره‌ی ‌کلن

برای من این مسئله روشن بود که کالاها و وسایلی که در خانه‌‌ها یافت می‌شوند، اغلب دارای نشانی از تبار و هویت صاحبان آن‌ها هستند. بعد برایم این سئوال مطرح شد که تفاوت بین خانه‌های ایرانی و آلمانی در چیست؟ آیا در این وسایل و کالاها دلتنگی برای "میهن" و اشتیاق به آن جایی دارد؟ آیا ایرانی‌ها می‌کوشند، مینیاتوری از زندگی در ایران را در آلمان پیاده کنند یا لوازم غربی را به‌شکلی ایرانیزه کنند؟ آیا حس زیبایی‌شناسی ایرانی‌ها و آلمانی‌ها با یکدیگر تفاوت دارد؟

البته پاسخ به این سئوال‌ها خود، پرسش‌های دیگری را مطرح کردند، مثلاً: آیا هر چه ایرانی‌ها بیشتر در این جامعه انتگره شوند، فاصله‌شان از سنت‌های ایرانی بیشتر می‌شود؟ چه عناصری در این رابطه نقش بازی می‌کنند؟ آیا برخورداری از تحصیلات عالی، آمادگی برای انتگراسیون را افزایش می‌دهد؟ تا چه اندازه وجوه سنتی ایرانی به آلمان منتقل شده‌اند؟ فضای شخصی و "چیزهایی" که شخصی خوانده می‌شوند، چه اهمیتی دارند؟

از شیوه‌هایی که می‌توانستند رابطه‌ی بین انسان و کالا و لوازم زندگی را توضیح بدهند. از این‌رو آن‌ها را در متن کاربردی‌شان بررسی و با عکس مستند کردم. برای این کار من به خانه‌های بسیاری از ایرانی‌ها رفتم. از آن‌جا که معمولاً زن‌ها در خانواده مسئولیت خرید و چیدمان وسایل خانه را به‌عهده دارند، گروه مورد مطالعه‌ی من زنان نسل پیش بودند که پس از انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹ به آلمان آمده بودند. البته وضعیت اقتصادی، اجتماعی خانواده‌ها، در انتخابم هم نقش مهمی بازی می‌کردند.

چارچوب استفاده و چیدمان وسایل خانه‌ی ایرانی‌ها، بر مبنای نظم و روال مشخصی نیست و نمی‌توان گرایش واحدی را در این خصوص عمده کرد و همگانی خواند. تلقی فرد نسبت به سنت و کالاهای خاص ایرانی، حد آمادگی آنان را برای استفاده از وسایل جدید نشان می‌دهد و این که تا چه اندازه برای اجرای مراسم سنتی، لوازم مدرن را به‌کار می‌گیرند. این برخورد در خانواده‌های مختلف، بسیار متفاوت است.

چیدمان "تشنگی"کار گلبرگ توکلیان. در این چیدمان، به‌ویژه رومیزی‌ای که در بافت آن، سیم‌های حرارتی برای گرم نگهداشتن وسایل چای به‌کار رفته، قدرت ابتکار و تازگی طرح را برجسته می‌کند

بعضاً کاربرد لوازم و وسایل جدید زندگی در رابطه با تلقی افراد نسبت به سنت، در چارچوب سینکرتیسم (در کنار هم قرار داشتن فرهنگ‌ها) می‌گنجد. چون تمام خانه‌های مورد پژوهش من، در عین حال که لوازم سنتی ایرانی را به‌کار می‌گیرند، درکنار آن، از کالاهای آلمانی هم به‌صورت تکمیلی استفاده می‌کنند. آنان برای رفع نیازهای روزمره، به‌طور عمده وسایل آلمانی را به‌کار می‌برند، چون تهیه‌و تجدید آن آسان‌تر است. در موارد خیلی مشخص، مثلاً پذیرایی از مهمان، معمولاً وسایل سنتی ایرانی استفاده می‌شوند. به‌کار‌گیری این لوازم "در کنار هم"، که متعلق به دو فرهنگ متفاوت هستند، با شاخص‌های سینکرتیسم هم‌خوان است.

تمام کسانی که من با آن‌ها مصاحبه کردم و از وسایل سنتی ایرانی استفاده می‌کردند، می‌گفتند که از طریق این لوازم و وسایل "هویت ایرانی" خود را به نمایش می‌گذارند، در میان آن‌ها احساس "راحتی" می‌کنند. در واقع این‌گونه چیدمان سنتی، حال و هوای "وطن" را برای آنان به همراه دارد. ۲‌/۶۴ درصد مصاحبه‌شوندگان گفتند که وسایل سنتی خانه و آشپزخانه‌شان، حکم گوشه‌ای از "میهن" را برای آنان دارد. ۵۰ درصد آنان تأکید می‌کردند که "نشان دادن تبار خود از طریق وسایل خانه" برایشان "بسیار اهمیت" دارد. اینان می‌کوشند در "فضای شخصی" خود، مینیاتوری از "وطن" بسازند و تنوع و گونه‌گونی سرزمین‌شان را در ابعادی کوچک‌تر، به چاردیواری زندگی‌شان منتقل کنند. در این رابطه تنها وسایل خانه اهمیت ندارند، بلکه موزیک، عکس، کتاب، مواد خوراکی، لباس، جواهر...نیز نقش بازی می‌کنند.

یکی دیگر از دلایل انتخاب وسایل سنتی برای آنان، حفظ فرهنگ ایرانی است. از سوی دیگر این وسایل، با خاطرات و تجربه‌های آنان هم همراه است و حس ایرانی بودن و حفظ هویت ایرانی را در آنان تقویت می‌کند. همین امر وجه تفاوت این وسایل زندگی با "یادگاری"هایی است که یک توریست از مشرق زمین، مثلاً، به غرب می‌آورد، نشان می‌دهد.

درهم‌آمیزی و اختلاط دو فرهنگ غربی و ایرانی و تأثیر اولی بر دومی، پدیده‌ای بود که ۴‌/۷۱ درصد مصاحبه‌شوندگان آن را آگاهانه پیاده می‌‌کردند. ۲/۶۴ درصد آنان می‌گفتند که فرهنگ غربی تأثیر "قابل‌توجهی" بر شیوه‌ی زندگی آنان داشته است. این آمار مسئله‌ی درهم‌آمیختگی فرهنگ‌ها را به‌خوبی نشان می‌دهد.

همان‌طور که گفتم، پروژه‌ی من، خواست‌ها و شیوه‌ی زندگی نسل پیشین را در برمی‌گیرد. نزد نسل جوان، یعنی زنان بالای بیست این پدیده‌ی جالب جلب توجه می‌کند که حفظ سنت فرهنگی را نه درقالب کالا یا لوازم خانه، بلکه در حفظ فرهنگ و هنر آشپزی می‌بینند. اینان در میهمانی‌های خود غذاهای ایرانی می‌پزند و دوستان آلمانی‌شان را از این راه با فرهنگ ایرانی آشنا می‌سازند.

موضوع پروژه‌ی من، چند‌جانبه، گسترده و پیچیده است. با نمایش چند رسانه‌ای آن می‌خواهم بر این ویژگی‌ها هم تکیه کنم. این نمایش متحرک که با انیماسیون و موزیک و... همراه است، به خوبی لب مطلب را می‌رساند.

گلبرگ توکلیان در سال ۱۹۸۰ در تهران متولد شده است و تحصیلات خود را در رشته‌ی گرافیک و طراحی تولیدی در سال ۲۰۰۸ به پایان رسانده است. از او چندین طرح کتاب و کالای صنعتی به بازار عرضه شده است. او به عنوان استادیار مسئولیت آموزش دوره‌های طراحی را در چند دانشگاه بین‌المللی از جمله در توکیو و بنگلادش به عهده داشته است.

www.cross-cultural-design.com